Wypowiedzenie kończy umowę na przyszłość, zwykle po upływie okresu wypowiedzenia. Rozwiązanie za porozumieniem stron wymaga zgody obu stron i może nastąpić w uzgodnionym terminie. Odstąpienie od umowy działa wstecz, dlatego jest wyjątkowym trybem i może prowadzić do zwrotu otrzymanych świadczeń.
Dlaczego nazewnictwo ma znaczenie prawne?
W języku potocznym słowa „wypowiedzenie”, „rozwiązanie umowy” i „zerwanie umowy” bywają używane zamiennie. W prawie oznaczają jednak różne czynności. Ich pomylenie może wpłynąć na termin zakończenia umowy, obowiązek dalszego wykonywania świadczeń oraz rozliczenia między stronami.
W umowach cywilnoprawnych znaczenie ma przede wszystkim treść kontraktu oraz przepisy Kodeksu cywilnego. Strony korzystają z zasady swobody umów, więc mogą ustalić między innymi, czy i w jakich przypadkach umowa będzie wypowiadana albo kiedy jednej ze stron będzie przysługiwało odstąpienie. Swoboda ta nie jest nieograniczona. Postanowienia umowy nie mogą być sprzeczne z ustawą, właściwością stosunku prawnego ani zasadami współżycia społecznego.
Jeżeli umowa nie reguluje danego trybu zakończenia współpracy, trzeba sprawdzić przepisy właściwe dla konkretnej umowy. W przypadku stosunku pracy podstawą jest przede wszystkim Kodeks pracy, a nie ogólne zasady dotyczące kontraktów cywilnych.
Wypowiedzenie czy rozwiązanie umowy – główne różnice
Najłatwiej odróżnić te instytucje, porównując sposób podjęcia decyzji, moment ustania umowy i skutki dla rozliczeń:
| Instytucja | Kto decyduje? | Skutek | Czy wymaga zgody drugiej strony? |
|---|---|---|---|
| Wypowiedzenie | Jedna strona | Na przyszłość, zwykle po okresie wypowiedzenia | Nie |
| Rozwiązanie za porozumieniem stron | Obie strony | W uzgodnionym terminie, co do zasady na przyszłość | Tak |
| Odstąpienie | Zwykle jedna strona, jeśli istnieje podstawa ustawowa lub umowna | Wsteczny, czyli od momentu zawarcia umowy | Nie, ale muszą istnieć podstawy do odstąpienia |
Samo użycie określenia „rozwiązanie umowy” może być nieprecyzyjne. W szerokim znaczeniu obejmuje ono różne sposoby zakończenia stosunku prawnego, w tym wypowiedzenie i porozumienie stron. W piśmie lub umowie trzeba jednak jasno wskazać, jaka czynność jest podejmowana i jaki ma wywołać skutek.
Jak działają poszczególne tryby?
Rozwiązanie za porozumieniem stron
Porozumienie stron jest zwykle najbardziej elastycznym sposobem zakończenia współpracy. Wymaga zgodnych oświadczeń obu stron, dlatego żadna z nich nie może skutecznie narzucić drugiej takiego rozwiązania. Strony mogą ustalić, że umowa zakończy się w dniu podpisania porozumienia albo w późniejszym terminie.
W treści porozumienia można też określić sposób rozliczenia, wydania rzeczy, przekazania dokumentów lub wykonania ostatnich świadczeń. Ten tryb bywa możliwy także wtedy, gdy przepisy albo umowa nie przewidują jednostronnego wypowiedzenia danego kontraktu. Nadal jednak trzeba uwzględnić szczególne wymogi dotyczące konkretnego rodzaju umowy.
Wypowiedzenie umowy
Wypowiedzenie jest jednostronnym oświadczeniem woli. Druga strona nie musi się na nie zgodzić, ale możliwość wypowiedzenia musi wynikać z umowy albo z właściwych przepisów. W umowach zawartych na czas określony szczególne znaczenie ma sprawdzenie, czy strony przewidziały taką możliwość.
Najczęściej wypowiedzenie nie kończy umowy natychmiast. Od chwili złożenia lub doręczenia oświadczenia biegnie okres wypowiedzenia, a w tym czasie strony nadal powinny wykonywać swoje obowiązki. Dopiero po jego upływie umowa przestaje wiązać na przyszłość. Świadczenia spełnione wcześniej pozostają co do zasady skuteczne i nie podlegają automatycznemu zwrotowi.
Przy składaniu wypowiedzenia trzeba sprawdzić formę, termin doręczenia, długość okresu wypowiedzenia oraz ewentualne wymogi uzasadnienia. W umowach cywilnych wiele zależy od treści kontraktu. W prawie pracy zasady są bardziej sformalizowane.
Odstąpienie od umowy
Odstąpienie nie jest zwykłym wypowiedzeniem. Jego celem jest usunięcie skutków umowy z mocą wsteczną, określaną jako ex tunc. W uproszczeniu przyjmuje się, że umowa jest traktowana tak, jakby nie została zawarta. W praktyce prowadzi to zwykle do obowiązku zwrotu tego, co strony już sobie świadczyły.
Odstąpienie jest możliwe tylko wtedy, gdy wynika z ustawy albo z ważnego i prawidłowo sformułowanego postanowienia umownego. Klauzula powinna określać między innymi:
- stronę uprawnioną – czyli podmiot, który może złożyć oświadczenie o odstąpieniu;
- termin wykonania prawa – po jego upływie odstąpienie może być niedopuszczalne;
- przesłanki odstąpienia – na przykład niewykonanie świadczenia w określonym terminie;
- zasady rozliczeń – zwłaszcza gdy strony już przekazały sobie pieniądze, rzeczy albo wykonane prace.
Podstawą odstąpienia bywają poważne naruszenia umowy lub istotne zdarzenia przewidziane w przepisach. Dlatego można określić je jako „opcję atomową” – wywołuje dalej idące skutki niż wypowiedzenie i może otworzyć drogę do roszczeń o zwrot świadczeń lub naprawienie szkody.
Prawo pracy a umowy cywilnoprawne
W prawie cywilnym strony mają stosunkowo szeroką możliwość kształtowania zasad zakończenia umowy. Wynika to z zasady swobody umów, choć jej granice wyznaczają przepisy bezwzględnie obowiązujące oraz natura danego kontraktu.
Stosunek pracy podlega natomiast ochronie przewidzianej w Kodeksie pracy. Dotyczy to między innymi formy wypowiedzenia, długości okresów wypowiedzenia, obowiązku wskazania przyczyny przez pracodawcę w określonych przypadkach oraz prawa pracownika do odwołania.
Przy umowie o pracę na czas określony lub nieokreślony okres wypowiedzenia zależy co do zasady od stażu zakładowego i wynosi 2 tygodnie, 1 miesiąc albo 3 miesiące. Umowa o pracę nadal trwa w tym czasie, chyba że zostanie rozwiązana w innym przewidzianym prawem trybie.
W prawie pracy nie można dowolnie ustalać okresów wypowiedzenia w sposób mniej korzystny dla pracownika niż przewidują to przepisy. W razie sporu prawidłowość wypowiedzenia może ocenić Sąd pracy.
Pracodawca, który wypowiada umowę na czas określony albo nieokreślony, powinien wskazać konkretną, rzeczywistą i uzasadnioną przyczynę. Pracownik może odwołać się do sądu pracy w terminie 21 dni od doręczenia oświadczenia, zgodnie z pouczeniem zawartym w piśmie.
Nie należy utożsamiać wypowiedzenia z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia. Ten drugi tryb jest natychmiastowy i może być zastosowany wyłącznie w przypadkach przewidzianych w przepisach, na przykład przy ciężkim naruszeniu podstawowych obowiązków przez pracodawcę.
Co sprawdzić przed zakończeniem umowy?
Przed złożeniem oświadczenia warto ustalić kolejno:
- Jaki rodzaj umowy łączy strony i jakie przepisy mają zastosowanie.
- Czy umowa przewiduje wypowiedzenie, odstąpienie albo szczególny termin na wykonanie tych uprawnień.
- Czy celem jest polubowne zakończenie współpracy, zakończenie jej po okresie przejściowym czy cofnięcie skutków umowy.
- Jakie będą rozliczenia, obowiązki przejściowe i konsekwencje ewentualnego sporu.
- Czy oświadczenie trzeba złożyć w określonej formie i w sposób pozwalający wykazać jego doręczenie.
Przy skomplikowanej umowie, wysokiej wartości świadczeń albo istniejącym konflikcie przed wyborem trybu warto skonsultować dokument z prawnikiem. Błędna kwalifikacja czynności może spowodować, że umowa nie zakończy się w oczekiwanym terminie albo powstaną dodatkowe roszczenia.
Jaki tryb wybrać?
Jeżeli strony chcą zakończyć współpracę bez sporu i mogą uzgodnić termin, zwykle najwygodniejsze będzie porozumienie. Gdy zgody drugiej strony nie ma, a umowa lub przepisy pozwalają na jednostronne zakończenie, właściwym rozwiązaniem może być wypowiedzenie. Odstąpienie należy traktować jako wyjątkowy środek, zarezerwowany dla sytuacji, w których istnieje wyraźna podstawa ustawowa lub umowna i potrzebny jest skutek wsteczny.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej dla konkretnej sprawy. Przy ocenie skuteczności wypowiedzenia, rozwiązania umowy lub odstąpienia należy uwzględnić treść dokumentu, właściwe przepisy oraz okoliczności konkretnej sytuacji.
