Umowa cywilnoprawna to forma współpracy regulowana przede wszystkim przez Kodeks cywilny, a nie Kodeks pracy. Nie tworzy automatycznie stosunku pracy, dlatego nie daje typowych uprawnień pracowniczych, takich jak płatny urlop. Dwa najczęściej spotykane rodzaje to umowa zlecenie, oparta na starannym działaniu, oraz umowa o dzieło, której celem jest konkretny rezultat.
Czym jest umowa cywilnoprawna?
Umowa cywilnoprawna określa prawa i obowiązki stron, które umawiają się na wykonanie określonych czynności, usług albo dzieła. Jej podstawą jest Kodeks cywilny. Strony korzystają przy tym z zasady swobody umów, więc mogą ustalić między innymi zakres zadań, sposób ich wykonania, wynagrodzenie, termin realizacji i zasady zakończenia współpracy. Swoboda ta nie jest jednak nieograniczona. Treść ani cel umowy nie mogą być sprzeczne z ustawą, naturą danego stosunku prawnego ani zasadami współżycia społecznego.
Taka umowa nie jest umową o pracę i co do zasady nie daje ochrony przewidzianej w Kodeksie pracy. Wykonawcy nie przysługuje z samego faktu zawarcia umowy cywilnoprawnej płatny urlop wypoczynkowy, ochrona typowa dla pracownika ani ustawowe okresy odpoczynku właściwe dla stosunku pracy. Strony pozostają formalnie równorzędne, a sposób wykonywania zadań powinien wynikać z uzgodnionej umowy, nie z bieżącego kierownictwa pracodawcy.
Umowa cywilna a umowa o pracę – najważniejsze różnice
Umowa o pracę podlega Kodeksowi pracy i tworzy stosunek pracy. Pracownik wykonuje pracę określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym. Umowa cywilnoprawna daje stronom większą swobodę, ale wiąże się z mniejszym zakresem ustawowych przywilejów.
| Cecha | Umowa o pracę | Umowa zlecenie | Umowa o dzieło |
|---|---|---|---|
| Podstawa prawna | Kodeks pracy | Kodeks cywilny | Kodeks cywilny |
| Podporządkowanie | Praca pod kierownictwem pracodawcy, w określonym miejscu i czasie | Co do zasady większa samodzielność wykonawcy | Samodzielność nastawiona na wykonanie określonego rezultatu |
| Urlop i świadczenia | Płatny urlop oraz inne uprawnienia pracownicze | Brak ustawowego prawa do płatnego urlopu | Brak ustawowego prawa do płatnego urlopu i świadczeń pracowniczych |
| Ubezpieczenia | Obowiązkowe ubezpieczenia społeczne na zasadach pracowniczych | Zależą od sytuacji zleceniobiorcy, zwykle występują obowiązkowe składki społeczne i zdrowotne | Co do zasady brak składek społecznych i zdrowotnej, z wyjątkiem między innymi dzieła zawartego z własnym pracownikiem |
| Zakończenie umowy | Zasady i okresy wypowiedzenia wynikają głównie z Kodeksu pracy | Reguły można określić w umowie, a przepisy przewidują także możliwość wypowiedzenia w określonych przypadkach | Najczęściej zakończenie następuje po wykonaniu i odebraniu dzieła albo na zasadach określonych w umowie i Kodeksie cywilnym |
W przypadku umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług obowiązuje minimalna stawka godzinowa. Jej wysokość zmienia się w kolejnych latach, dlatego przy rozliczaniu konkretnej umowy trzeba sprawdzić stawkę obowiązującą w danym okresie. Nie należy natomiast przenosić tej zasady automatycznie na umowę o dzieło, ponieważ jej przedmiotem jest rezultat, a nie rozliczanie liczby przepracowanych godzin.
Jakie są rodzaje umów cywilnoprawnych?
Umowa zlecenie
Umowa zlecenie polega na wykonaniu określonych czynności na rzecz zleceniodawcy. Najważniejsza jest w niej należyta staranność działania, a nie zagwarantowanie konkretnego efektu. Zleceniobiorca powinien wykonywać uzgodnione zadania rzetelnie i zgodnie z treścią umowy, ale samo staranne działanie nie oznacza odpowiedzialności za każdy końcowy rezultat.
Ten rodzaj umowy pasuje do usług ciągłych, powtarzalnych albo doraźnych. Przykładami mogą być opieka nad dzieckiem, sprzątanie, ochrona, telemarketing, prowadzenie szkoleń, korepetycji lub obsługa profili w mediach społecznościowych. Umowa może określać ramy czasowe współpracy, sposób raportowania wykonanych czynności i wynagrodzenie.
Zleceniobiorca nie korzysta z pracowniczych urlopów, ale w wielu przypadkach podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu. Szczegółowe zasady zależą między innymi od tego, czy ma inne tytuły do ubezpieczeń, prowadzi działalność gospodarczą albo jest studentem przed ukończeniem 26. roku życia.
Umowa o dzieło
Umowa o dzieło jest umową rezultatu. Wykonawca zobowiązuje się do stworzenia oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia po jego wykonaniu, zgodnie z ustaleniami stron. Rezultat powinien dać się konkretnie opisać i ocenić. Może mieć postać materialną albo niematerialną, jeśli można go indywidualnie określić i zweryfikować.
Przykłady dzieła obejmują:
- Projekt graficzny przygotowany według określonych założeń.
- Napisanie konkretnego artykułu, raportu lub opracowania.
- Wykonanie sesji fotograficznej wraz z ustalonym zakresem materiałów.
- Stworzenie strony internetowej o uzgodnionych funkcjach i parametrach.
Samo wykonywanie czynności nie wystarczy, aby uznać umowę za dzieło. Jeżeli strony w rzeczywistości umawiają się na stałe świadczenie usług, a rezultat jest tylko pozornym dodatkiem, właściwsza może być umowa zlecenie. Umowa o dzieło co do zasady nie podlega ubezpieczeniom społecznym ani zdrowotnemu. Wyjątkiem jest między innymi sytuacja, w której dzieło wykonuje osoba pozostająca jednocześnie w stosunku pracy z tym samym podmiotem.
Najprostsze rozróżnienie wygląda więc tak:
- Umowa zlecenie dotyczy wykonywania określonych czynności z należytą starannością.
- Umowa o dzieło dotyczy osiągnięcia indywidualnie określonego rezultatu.
- Umowa o pracę dotyczy wykonywania pracy pod kierownictwem pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym.
- Rodzaj dokumentu powinien odpowiadać rzeczywistemu sposobowi współpracy, a nie tylko oczekiwaniom stron.
Kiedy umowa cywilnoprawna może zostać zakwestionowana?
Nazwa umowy nie decyduje o jej charakterze. Zgodnie z art. 22 Kodeksu pracy, jeżeli praca jest wykonywana za wynagrodzeniem, osobiście, pod kierownictwem pracodawcy oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, strony mają do czynienia ze stosunkiem pracy. Zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną jest w takiej sytuacji niedopuszczalne.
Ryzyko pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy zleceniobiorca musi codziennie stawiać się w określonym miejscu, pracuje według narzuconego grafiku, wykonuje polecenia przełożonego i jest stale włączony w organizację pracy firmy tak samo jak pracownicy etatowi. Sama większa elastyczność zapisana w umowie nie wystarczy, jeśli praktyka wygląda inaczej.
Państwowa Inspekcja Pracy może zakwestionować taki model współpracy. Pracodawca może zostać zobowiązany do uregulowania zaległych świadczeń, składek i podatków, a także ponieść odpowiedzialność za naruszenie przepisów prawa pracy. Wątpliwości dotyczące kwalifikacji umowy najlepiej rozstrzygnąć przed rozpoczęciem współpracy, analizując jej rzeczywisty przebieg, a nie tylko treść dokumentu.
Umowa cywilnoprawna sprawdza się wtedy, gdy strony rzeczywiście potrzebują samodzielnej realizacji usługi albo konkretnego dzieła. Gdy współpraca ma cechy stałego zatrudnienia pod kierownictwem, właściwą formą jest umowa o pracę, niezależnie od nazwy wpisanej na dokumencie.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku wątpliwości dotyczących kwalifikacji konkretnej umowy warto skonsultować się z prawnikiem lub specjalistą prawa pracy.
