Umowa aktywizacyjna to historyczne rozwiązanie dotyczące zatrudniania osoby bezrobotnej do pomocy w gospodarstwie domowym. Jeśli chcesz legalnie zatrudnić nianię i skorzystać z finansowania części składek, szukasz najpewniej umowy uaktywniającej.
Umowa aktywizacyjna a uaktywniająca – skąd różnica?
Umowa aktywizacyjna odnosiła się do zatrudniania osoby bezrobotnej do prac domowych lub opieki nad osobą mieszkającą w gospodarstwie domowym. Związana z nią ulga podatkowa funkcjonuje dziś przede wszystkim na zasadzie praw nabytych, w odniesieniu do umów zawartych przed 1 stycznia 2007 roku.
W przypadku opieki nad dzieckiem właściwym terminem jest umowa uaktywniająca. To szczególny rodzaj umowy o świadczenie usług, do którego stosuje się przepisy dotyczące umowy zlecenia. Zawierają ją rodzice lub samotny rodzic z nianią, a jej dodatkową korzyścią może być finansowanie części składek przez budżet państwa.
| Cecha | Umowa uaktywniająca | Umowa aktywizacyjna |
|---|---|---|
| Cel | Opieka nad małym dzieckiem przez nianię | Praca zarobkowa osoby bezrobotnej w gospodarstwie domowym |
| Kogo dotyczy | Rodziców lub opiekunów dziecka i niani | Osoby prowadzącej gospodarstwo domowe i bezrobotnego |
| Status prawny | Aktualna forma umowy określona w ustawie o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 | Rozwiązanie historyczne, stosowane głównie na prawach nabytych |
| Główna korzyść | Możliwość finansowania części składek ZUS | Historyczna ulga podatkowa związana ze składkami |
Czym jest umowa uaktywniająca?
Umowa uaktywniająca służy do legalnego powierzenia niani indywidualnej opieki nad dzieckiem. Może dotyczyć dziecka od ukończenia 20. tygodnia życia do końca roku szkolnego, w którym kończy ono 3 lata. W wyjątkowych przypadkach, na przykład gdy dziecko nie może zostać objęte wychowaniem przedszkolnym z powodu braku miejsca, opieka może trwać do ukończenia 4 lat.
Umowę zawiera się w formie pisemnej między nianią a obojgiem rodziców albo samotnym rodzicem. Powinna określać między innymi miejsce i czas opieki, liczbę dzieci, zakres obowiązków, wysokość wynagrodzenia oraz zasady rozwiązania umowy.
Z umowy mogą skorzystać rodzice spełniający warunki dotyczące aktywności zawodowej. Co do zasady muszą pracować na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej albo prowadzić działalność pozarolniczą bądź rolniczą. Nie mogą przebywać na urlopie macierzyńskim, ojcowskim lub wychowawczym, tworzyć zawodowej rodziny zastępczej ani korzystać równocześnie z ulgi związanej z historyczną umową aktywizacyjną.
Podstawowe warunki dotyczące niani i dziecka obejmują:
- Niania musi być pełnoletnia i nie może być rodzicem dziecka, którym się opiekuje.
- Niania powinna mieć badania do celów sanitarno-epidemiologicznych oraz orzeczenie o braku przeciwwskazań do pracy.
- Niania nie musi mieć kierunkowego wykształcenia ani wcześniejszego doświadczenia zawodowego.
- Dziecko nie może w tym samym czasie korzystać z opieki w żłobku, klubie dziecięcym ani u dziennego opiekuna.
Nianią może zostać także babcia, siostra, kuzynka, sąsiadka, studentka lub emeryt. Ograniczenie dotyczy rodzica dziecka, który nie może wystąpić w roli niani w ramach tej umowy.
Jak działa finansowanie składek ZUS?
Rodzic zgłasza nianię do ubezpieczeń, a państwo może sfinansować składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne. Mechanizm jest powiązany z minimalnym wynagrodzeniem, którego wysokość zmienia się w czasie.
Jeżeli wynagrodzenie niani nie przekracza ustawowego limitu, finansowanie obejmuje składki od podstawy do wysokości minimalnego wynagrodzenia, zgodnie z zasadami obowiązującymi dla danej umowy i daty rozpoczęcia opieki. Gdy niania zarabia więcej, rodzic rozlicza także składki od części przekraczającej ten limit. Nie oznacza to więc, że państwo pokrywa wszystkie obciążenia przy dowolnie wysokiej pensji.
Rodzic musi najpierw zgłosić nianię do ZUS i spełnić warunki dotyczące własnej aktywności zawodowej oraz sytuacji dziecka. Jeżeli warunki przestaną być spełnione, na przykład rodzic utraci pracę albo dziecko zacznie korzystać ze żłobka, należy poinformować ZUS. W przeciwnym razie może powstać obowiązek zwrotu nienależnie sfinansowanych składek.
Ubezpieczenie chorobowe niani jest dobrowolne i nie jest finansowane z budżetu państwa. Jeśli niania chce do niego przystąpić, składkę potrąca się z jej wynagrodzenia i przekazuje do ZUS.
Legalne zatrudnienie daje niani dostęp do ubezpieczeń, a rodzicowi pozwala ograniczyć część kosztów związanych ze składkami. Dodatkowe świadczenia mogą wynikać z programu Aktywny Rodzic, ale są przyznawane na podstawie odrębnych warunków i nie zastępują umowy ani zgłoszenia do ZUS.
Jak zatrudnić nianię krok po kroku?
Podstawowa ścieżka formalna wygląda następująco:
- Ustal z nianią zakres opieki, wynagrodzenie, miejsce i godziny wykonywania usług.
- Sporządź i podpisz pisemną umowę uaktywniającą. Jeśli dziecko wychowują oboje rodzice, umowę powinni podpisać oboje.
- Zgłoś siebie jako płatnika składek, jeśli nie jesteś nim już z innego tytułu, oraz zgłoś nianię do ZUS w ciągu 7 dni od rozpoczęcia pracy.
- Składaj miesięczne dokumenty rozliczeniowe i opłacaj część składek, która nie podlega finansowaniu z budżetu państwa.
- Po rozwiązaniu lub wygaśnięciu umowy wyrejestruj nianię z ubezpieczeń w ciągu 7 dni.
Do zgłoszenia mogą być potrzebne między innymi formularze ZUS ZUA albo ZUS ZZA, a w niektórych przypadkach także ZUS ZFA. Rodzic przekazuje również dokumenty rozliczeniowe, takie jak ZUS DRA i właściwy raport imienny. Zakres formularzy zależy od tego, którym ubezpieczeniom podlega niania.
Jeżeli pytasz o zatrudnienie opiekunki do dziecka, poprawnym określeniem jest umowa uaktywniająca, nie aktywizacyjna. To ona reguluje współpracę z nianią i może zapewnić finansowanie części składek ZUS, o ile rodzice, dziecko i niania spełniają ustawowe warunki.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Przepisy dotyczące składek, minimalnego wynagrodzenia i świadczeń mogą się zmieniać, dlatego w nietypowej sytuacji warto potwierdzić zasady w ZUS lub u specjalisty.
