„Typ umowy samozatrudnienie” to nieprecyzyjne określenie. W polskim prawie nie istnieje odrębna umowa o samozatrudnienie. Samozatrudnienie oznacza najczęściej prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej (JDG) i świadczenie usług na podstawie kontraktu B2B.
Czym tak naprawdę jest samozatrudnienie?
Samozatrudniony jest przedsiębiorcą, który wykonuje pracę na własny rachunek i odpowiedzialność. Zwykle prowadzi JDG, wystawia kontrahentowi faktury i samodzielnie rozlicza podatki oraz składki. Podstawą współpracy jest umowa cywilnoprawna, najczęściej kontrakt B2B, a nie umowa o pracę.
Sam termin „samozatrudnienie” ma charakter potoczny. Nie opisuje konkretnego wzoru umowy ani osobnej formy zatrudnienia. Co więcej, nie każda JDG oznacza samozatrudnienie. Przedsiębiorca może prowadzić sklep, zatrudniać pracowników i obsługiwać wielu klientów. O samozatrudnieniu mówi się zwykle wtedy, gdy osoba fizyczna osobiście świadczy usługi dla jednego lub kilku kontrahentów.
Relację B2B reguluje przede wszystkim Kodeks cywilny. Strony powinny być formalnie równorzędnymi przedsiębiorcami, a wykonawca powinien mieć wpływ na sposób organizacji pracy i ponosić część ryzyka gospodarczego.
Umowa o pracę a kontrakt B2B
Najważniejszą granicę wyznacza art. 22 Kodeksu pracy. Stosunek pracy występuje wtedy, gdy pracownik wykonuje określony rodzaj pracy na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem. Sama nazwa dokumentu nie przesądza więc o jego charakterze.
| Cecha | Umowa o pracę | Kontrakt B2B |
|---|---|---|
| Miejsce pracy | Najczęściej wyznacza je pracodawca, zgodnie z umową i organizacją pracy. | Przedsiębiorca co do zasady sam organizuje miejsce wykonywania usług, jeśli kontrakt nie uzasadnia innych ustaleń. |
| Czas pracy | Obowiązują normy czasu pracy i harmonogram ustalony przez pracodawcę. | Strony mogą określić terminy realizacji, ale wykonawca powinien zachować swobodę organizacji pracy. |
| Nadzór | Pracownik podlega kierownictwu pracodawcy i wykonuje jego polecenia. | Kontrahent określa usługę lub rezultat, lecz nie powinien zarządzać wykonawcą jak przełożony. |
| Ryzyko gospodarcze | Ponosi je przede wszystkim pracodawca. | W pewnym zakresie ponosi je przedsiębiorca, na przykład w związku z kosztami, odpowiedzialnością lub brakiem kolejnych zleceń. |
W praktyce kontrakt B2B może przewidywać współpracę z jednym klientem, korzystanie z jego narzędzi albo wykonywanie usług w jego siedzibie. Nie przesądza to automatycznie o istnieniu etatu. Liczy się całość relacji, rzeczywisty sposób wykonywania pracy i stopień zależności wykonawcy.
Kiedy pojawia się fikcyjne samozatrudnienie?
Fikcyjne samozatrudnienie polega na formalnym zastąpieniu etatu działalnością gospodarczą bez rzeczywistej zmiany charakteru pracy. Przedsiębiorca wystawia faktury, ale w praktyce działa jak pracownik, pozostając pod stałym kierownictwem kontrahenta.
Art. 5b ustawy o PIT wskazuje trzy warunki, które muszą wystąpić łącznie, aby danych czynności nie uznawać za działalność gospodarczą:
- Odpowiedzialność wobec osób trzecich za rezultat pracy i jej wykonywanie ponosi zlecający, z wyjątkiem odpowiedzialności za czyny niedozwolone.
- Czynności są wykonywane pod kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonych przez zlecającego.
- Wykonawca nie ponosi ryzyka gospodarczego związanego z prowadzoną działalnością.
Samo świadczenie usług dla jednego kontrahenta nie oznacza jeszcze fikcyjnego samozatrudnienia. Ryzyko rośnie jednak wtedy, gdy wykonawca ma stałe godziny, obowiązek stosowania regulaminu firmy, przełożonego wydającego polecenia i brak swobody w organizacji pracy.
Zakwalifikowanie współpracy jako stosunku pracy może mieć konsekwencje dla obu stron. Zleceniodawca może zostać zobowiązany do rozliczenia zaległych składek i innych świadczeń pracowniczych. Wykonawca może natomiast stracić preferencyjne rozliczenia podatkowe albo zostać zobowiązany do wyrównania należności podatkowych. Ocena zawsze zależy od konkretnego kontraktu i faktycznego przebiegu współpracy.
Samozatrudnienie – korzyści i koszty
Model B2B może być korzystny, gdy stawka uwzględnia brak płatnego urlopu, koszty ubezpieczeń, księgowości i okresy bez zleceń. Przedsiębiorca zyskuje też większą swobodę w wyborze klientów oraz sposobie organizowania usług. Do najczęściej wskazywanych zalet należą:
- Elastyczność – możliwość ustalania sposobu i czasu realizacji usług, jeśli pozwala na to kontrakt.
- Współpraca z wieloma klientami – działalność nie musi opierać się na jednym kontrahencie.
- Rozliczanie kosztów firmowych – wydatki związane z działalnością mogą, po spełnieniu warunków, pomniejszać podstawę opodatkowania.
- Preferencje na początku działalności – w określonych sytuacjach dostępne są Ulga na start i Mały ZUS.
Ulga na start może pozwolić na nieopłacanie składek społecznych przez pierwsze sześć miesięcy, jeśli przedsiębiorca spełnia ustawowe warunki. Następnie może pojawić się możliwość skorzystania z preferencyjnych składek, potocznie nazywanych Małym ZUS-em, zwykle przez kolejne 24 miesiące. Zasady i limity zmieniają się, dlatego przed wyborem rozwiązania trzeba sprawdzić aktualne przepisy.
Preferencje mogą być wyłączone, gdy przedsiębiorca świadczy na rzecz obecnego lub byłego pracodawcy te same czynności, które wykonywał na etacie. Dotyczy to także niektórych form opodatkowania, w tym podatku liniowego. Ostateczne rozliczenie zależy od zakresu usług i sytuacji podatnika.
Samozatrudnienie wiąże się też z obciążeniami, których nie ma pracownik etatowy. Najczęściej są to:
- samodzielne opłacanie podatku dochodowego, składek ZUS i składki zdrowotnej,
- brak ustawowego, płatnego urlopu wypoczynkowego,
- brak automatycznej wypłaty wynagrodzenia za czas choroby,
- koszty księgowości, sprzętu, ubezpieczeń i rozwoju zawodowego,
- ryzyko utraty przychodu po zakończeniu kontraktu.
Przedsiębiorca odpowiada za zobowiązania związane z działalnością całym swoim majątkiem, chyba że przepisy lub konkretna konstrukcja prawna ograniczają tę odpowiedzialność.
Dlatego wyższa kwota na fakturze nie jest automatycznie wyższym wynagrodzeniem netto. Przed decyzją o przejściu z etatu na B2B trzeba uwzględnić składki, podatki, dni wolne, chorobę, księgowość, ryzyko braku zleceń i odpowiedzialność za wykonanie usług.
Samozatrudnienie oznacza więc przede wszystkim JDG i współpracę B2B, a nie osobny typ umowy. Jest rozwiązaniem dającym większą swobodę, ale przenoszącym na wykonawcę część obowiązków i ryzyka pracodawcy. Jeśli współpraca wygląda jak etat, sama rejestracja firmy i wystawianie faktur nie wyklucza zakwestionowania jej przez właściwe organy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej, podatkowej ani ubezpieczeniowej. W przypadku przejścia z etatu na B2B lub wątpliwości dotyczących charakteru współpracy warto skonsultować umowę z doradcą podatkowym albo prawnikiem.
