Kodeksowe zasady prawa pracy to wiążące normy zawarte przede wszystkim w Rozdziale II Kodeksu pracy. Wyznaczają podstawowe prawa pracownika i obowiązki pracodawcy, a także ograniczają swobodę kształtowania umowy o pracę.
Czym są podstawowe zasady prawa pracy?
Podstawowe zasady prawa pracy tworzą fundament relacji między pracownikiem a pracodawcą. Nie są ogólnymi sugestiami ani deklaracjami bez skutków prawnych. Pozostałe przepisy prawa pracy, umowy oraz wewnętrzne regulacje powinny być z nimi zgodne.
Szczególne znaczenie ma art. 18 Kodeksu pracy. Postanowienia umowy o pracę lub innego aktu, na podstawie którego powstaje stosunek pracy, nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy. Jeżeli taki zapis się pojawi, jest nieważny, a zamiast niego stosuje się odpowiednie przepisy ustawowe. Ta zasada działa jak ochronny bezpiecznik i ogranicza swobodę umów tam, gdzie mogłoby dojść do pogorszenia sytuacji pracownika.
Jakie są główne zasady prawa pracy?
Rozdział II Kodeksu pracy obejmuje zarówno prawa pracowników, jak i obowiązki pracodawców. Najważniejsze zasady można przedstawić w skrócie:
| Zasada | Co oznacza w praktyce |
|---|---|
| Wolność wyboru pracy | Każdy może swobodnie wybrać pracę, a zakaz wykonywania zawodu może wynikać tylko z ustawy. |
| Swoboda nawiązania stosunku pracy | Do zawarcia stosunku pracy i ustalenia jego warunków potrzebne są zgodne oświadczenia pracownika i pracodawcy. |
| Poszanowanie godności i dóbr osobistych | Pracodawca powinien szanować godność pracownika oraz inne chronione dobra osobiste. |
| Równe traktowanie i zakaz dyskryminacji | Pracownicy mają być traktowani równo, między innymi przy zatrudnianiu, wynagradzaniu, awansowaniu i szkoleniach. |
| Prawo do godziwego wynagrodzenia | Pracownik ma prawo do wynagrodzenia, którego warunki ustalają przepisy prawa pracy i polityka państwa dotycząca płac. |
| Prawo do wypoczynku | Czas pracy, dni wolne i urlopy powinny zapewniać pracownikowi możliwość odpoczynku. |
| Prawo do bezpiecznych warunków pracy | Pracodawca musi zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki wykonywania pracy. |
Katalog obejmuje także prawo pracowników do tworzenia organizacji i przystępowania do nich oraz udziału w zarządzaniu zakładem pracy na zasadach określonych w odrębnych przepisach.
Na czym polega równe traktowanie i zakaz dyskryminacji?
Równe prawa przysługują pracownikom wykonującym jednakowe obowiązki. Ochrona obejmuje między innymi nawiązanie i rozwiązanie stosunku pracy, warunki zatrudnienia, wynagrodzenie, awansowanie oraz dostęp do szkoleń zawodowych.
Dyskryminacja bezpośrednia występuje wtedy, gdy pracownik z określonej przyczyny jest, był lub mógłby być potraktowany w porównywalnej sytuacji mniej korzystnie niż inni pracownicy. Przykładem może być pominięcie przy awansie wyłącznie ze względu na cechę chronioną przez przepisy.
Dyskryminacja pośrednia może wynikać z pozornie neutralnego postanowienia, kryterium albo działania. Chodzi o sytuację, w której taka reguła powoduje lub mogłaby powodować szczególnie niekorzystną sytuację większej grupy pracowników wyróżnionej określoną cechą. Różnicowanie może być dopuszczalne, gdy jest obiektywnie uzasadnione zgodnym z prawem celem, a zastosowane środki są właściwe i konieczne.
Kodeks pracy wymienia w szczególności następujące przyczyny, ze względu na które dyskryminacja jest niedopuszczalna:
- płeć
- wiek
- niepełnosprawność
- rasa, narodowość lub pochodzenie etniczne
- religia lub wyznanie
- przekonania polityczne
- przynależność związkowa
- orientacja seksualna
- zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony
- zatrudnienie w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy
Przejawem dyskryminacji może być także zachęcanie do naruszenia zasady równego traktowania, molestowanie oraz molestowanie seksualne. Molestowanie oznacza niepożądane zachowanie, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności pracownika i stworzenie zastraszającej, wrogiej, poniżającej, upokarzającej albo uwłaczającej atmosfery.
Jakie obowiązki wynikają z tych zasad dla pracodawcy?
Podstawowe zasady prawa pracy przekładają się na konkretne działania po stronie pracodawcy. Nie chodzi wyłącznie o powstrzymywanie się od naruszeń, lecz także o aktywne zapewnianie warunków zgodnych z ustawą.
Pracodawca ma obowiązek zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy, organizować pracę w sposób respektujący przepisy BHP oraz reagować na zagrożenia. Jest też zobowiązany ułatwiać pracownikom podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Oznacza to, że rozwój zawodowy nie jest wyłącznie dobrowolnym benefitem, jeśli przepisy nakładają na pracodawcę obowiązek ułatwiania zdobywania lub uzupełniania kwalifikacji.
W miarę swoich możliwości i warunków pracodawca powinien również zaspokajać bytowe, socjalne i kulturalne potrzeby pracowników. Ten obowiązek nie ma charakteru bezwarunkowego, ponieważ ustawa wiąże go z możliwościami oraz warunkami działania danego pracodawcy.
Kto czuwa nad przestrzeganiem zasad prawa pracy?
Nadzór i kontrolę przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, sprawuje Państwowa Inspekcja Pracy. Warunki środowiska pracy oraz przestrzeganie zasad higieny pracy kontroluje także Państwowa Inspekcja Sanitarna. Społeczną kontrolę w zakładzie może wykonywać społeczna inspekcja pracy.
Najważniejsze znaczenie kodeksowych zasad polega na tym, że wyznaczają minimalny poziom ochrony pracownika. Umowa o pracę może przyznawać korzystniejsze warunki, ale nie może skutecznie odbierać praw wynikających z Kodeksu pracy ani naruszać zasady równego traktowania.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. W razie sporu dotyczącego zatrudnienia warto skonsultować sytuację z prawnikiem lub właściwym organem Państwowej Inspekcji Pracy.
