Ile niedziel wolnych w miesiącu przysługuje według kodeksu pracy?

Pracownikowi, który pracuje w niedziele, przysługuje co najmniej jedna wolna niedziela w każdym okresie kolejnych 4 tygodni. Kodeks pracy nie gwarantuje jednak jednej wolnej niedzieli w każdym miesiącu kalendarzowym. Zasada wynika z art. 151¹² Kodeksu pracy i dotyczy płynnych, następujących po sobie okresów czterotygodniowych.

Ile niedziel wolnych przysługuje pracownikowi?

Art. 151¹² Kodeksu pracy stanowi, że pracownik wykonujący pracę w niedziele powinien korzystać co najmniej raz na 4 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy. Oznacza to, że pracodawca musi tak zaplanować grafik, aby w każdym dowolnym okresie obejmującym cztery kolejne tygodnie znalazła się przynajmniej jedna wolna niedziela.

Nie należy utożsamiać tej zasady z obowiązkiem zapewnienia wolnej niedzieli raz w miesiącu. Miesiąc kalendarzowy może mieć cztery albo pięć niedziel, a jego granice nie wyznaczają początku ani końca czterotygodniowego okresu. Przykładowo wolna niedziela przypadająca na początku lutego może być wymagana przez okres obejmujący także końcówkę stycznia.

Liczenie nie polega na podziale ośmiu tygodni na dwa zamknięte okresy po cztery tygodnie, w których wystarczy zapewnić po jednej wolnej niedzieli. Taki sposób mógłby prowadzić do kilku kolejnych niedziel pracujących bez wymaganej przerwy. Zgodnie ze stanowiskiem Głównego Inspektoratu Pracy należy brać pod uwagę każdy kolejny, dowolnie wybrany okres czterech tygodni.

Jak liczyć niedzielę kodeksową?

Dla oceny, czy pracownik pracował w niedzielę, znaczenie ma tak zwana niedziela kodeksowa. Zgodnie z art. 151⁹ § 2 Kodeksu pracy obejmuje ona co do zasady czas od godziny 6:00 w niedzielę do godziny 6:00 w poniedziałek. Pracodawca może ustalić w przepisach wewnątrzzakładowych inne godziny graniczne, ale niedziela musi obejmować 24 kolejne godziny.

W praktyce oznacza to, że wolna niedziela powinna obejmować cały właściwy przedział niedzieli kodeksowej, a nie tylko część niedzieli kalendarzowej. Jeżeli więc pracownik ma wolną niedzielę, ale zostaje zaplanowany do pracy w poniedziałek o godzinie 5:30, przy granicach 6:00–6:00 nadal może dojść do naruszenia zasady wolnej niedzieli.

Pracodawca powinien uwzględnić tę regułę już podczas tworzenia harmonogramu. Nie może też później zlecić pracy w niedzielę, która wcześniej została zaplanowana jako wolna, jeżeli spowodowałoby to brak wymaganej niedzieli wolnej w okresie czterech tygodni.

Kogo nie dotyczy obowiązek wolnej niedzieli?

Najważniejszy wyjątek dotyczy osoby zatrudnionej w systemie pracy weekendowej. Nie chodzi przy tym o każdego pracownika, który często pracuje w soboty i niedziele. System weekendowy musi być formalnie zastosowany i przewidywać pracę wyłącznie w piątki, soboty, niedziele oraz święta.

W tym systemie zasada jednej wolnej niedzieli na każde cztery tygodnie nie obowiązuje. Nadal trzeba jednak przestrzegać pozostałych przepisów o czasie pracy, w tym norm odpoczynku i prawidłowego planowania harmonogramu. Do wyjątku można zaliczyć:

• Pracowników zatrudnionych w systemie pracy weekendowej – jeżeli system ten został prawidłowo wprowadzony i praca rzeczywiście przypada wyłącznie na wskazane dni.

Samo ustalenie grafiku obejmującego wiele weekendów nie tworzy systemu weekendowego. Jeżeli pracownik wykonuje pracę także od poniedziałku do czwartku, trzeba oceniać jego sytuację według zasad właściwych dla zastosowanego systemu czasu pracy, a nie automatycznie traktować jej jako pracy weekendowej.

Co grozi za brak wolnej niedzieli?

Niezapewnienie wolnej niedzieli co najmniej raz na cztery tygodnie, gdy pracownik nie jest objęty wyjątkiem, może stanowić wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Odpowiedzialność ponosi pracodawca lub osoba działająca w jego imieniu, jeżeli odpowiada za organizację czasu pracy. Za naruszenia przepisów o czasie pracy może grozić grzywna od 1000 do 30 000 zł.

W razie wątpliwości pracownik powinien zachować grafiki, ewidencję czasu pracy i informacje o rzeczywistych godzinach wykonywania pracy. Dokumenty te pozwalają sprawdzić, czy w każdym kolejnym okresie czterech tygodni występowała wolna niedziela oraz czy pracodawca prawidłowo zastosował system czasu pracy. Można także zwrócić się o wyjaśnienia do pracodawcy lub skorzystać z pomocy Państwowej Inspekcji Pracy.

Wolna niedziela raz na 4 tygodnie jest odrębnym obowiązkiem od dnia wolnego udzielanego za konkretną pracę w niedzielę. Przy ocenie grafiku trzeba więc sprawdzić oba elementy osobno.