Składki społeczne to cztery ubezpieczenia: emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe. Nie zalicza się do nich składki zdrowotnej ani wpłat na fundusze celowe, choć wszystkie te należności mogą być rozliczane za pośrednictwem ZUS.
Czym są składki społeczne?
Ubezpieczenia społeczne tworzą system ochrony na wypadek określonych zdarzeń związanych z pracą, starością, niezdolnością do pracy lub chorobą zawodową. W praktyce, gdy ktoś pyta „składki społeczne – jakie to?”, chodzi o cztery rodzaje ubezpieczeń:
- emerytalne – służy finansowaniu przyszłej emerytury,
- rentowe – zapewnia świadczenia w razie niezdolności do pracy oraz po śmierci ubezpieczonego, gdy uprawnieni członkowie rodziny mogą otrzymać rentę rodzinną,
- chorobowe – może dawać prawo między innymi do zasiłku chorobowego, macierzyńskiego lub opiekuńczego,
- wypadkowe – obejmuje zdarzenia związane z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową.
Składka zdrowotna jest odrębną kategorią. Finansuje świadczenia opieki zdrowotnej, ale nie jest ubezpieczeniem społecznym. Podobnie osobno należy traktować Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
Co wchodzi w skład ubezpieczeń społecznych?
Każde z czterech ubezpieczeń ma inny zakres ochrony i inne zasady podlegania. Najważniejsza różnica dotyczy ubezpieczenia chorobowego, które nie zawsze jest obowiązkowe.
W przypadku osoby prowadzącej działalność gospodarczą ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe są co do zasady obowiązkowe, natomiast chorobowe pozostaje dobrowolne. Przedsiębiorca może więc zdecydować, czy chce opłacać tę składkę i uzyskać ochronę związaną z określonymi zasiłkami. Dla pracownika zatrudnionego na umowę o pracę ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe.
Stopy procentowe podstawowych składek wynoszą:
- ubezpieczenie emerytalne – 19,52% podstawy wymiaru,
- ubezpieczenie rentowe – 8% podstawy wymiaru,
- ubezpieczenie chorobowe – 2,45% podstawy wymiaru,
- ubezpieczenie wypadkowe – stawka zależna od płatnika, liczby ubezpieczonych i rodzaju działalności, zwykle mieszcząca się w określonym przedziale.
Podane wartości procentowe nie oznaczają, że każda osoba finansuje całość danej składki. Przy zatrudnieniu pracownika część obciążeń ponosi pracownik, a część pracodawca. Przedsiębiorca opłacający składki za siebie finansuje je natomiast sam, z zastrzeżeniem zasad właściwych dla konkretnego tytułu ubezpieczenia.
Kto finansuje składki społeczne?
Przy umowie o pracę koszty ubezpieczeń społecznych są rozdzielone między pracownika i pracodawcę. Pracownik finansuje swoją część składki emerytalnej, rentowej i chorobowej. Pracodawca finansuje swoją część składki emerytalnej i rentowej oraz całą składkę wypadkową.
Orientacyjny podział procentowy wygląda następująco:
| Rodzaj ubezpieczenia | Finansowanie przez pracownika | Finansowanie przez pracodawcę |
|---|---|---|
| Emerytalne | 9,76% | 9,76% |
| Rentowe | 1,50% | 6,50% |
| Chorobowe | 2,45% | – |
| Wypadkowe | – | stawka zależna od płatnika |
Składki finansowane przez pracownika są potrącane z jego wynagrodzenia brutto. Część finansowana przez pracodawcę zwiększa koszt zatrudnienia, ale nie pomniejsza pensji brutto pracownika.
Przedsiębiorca opłacający własne ubezpieczenia społeczne finansuje składki emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz dobrowolną składkę chorobową z własnych środków. Wysokość należności zależy między innymi od podstawy wymiaru oraz tego, czy przedsiębiorca korzysta z ulg. Przykładowo, Ulga na start może przez sześć pełnych miesięcy zwolnić z opłacania własnych składek społecznych, ale nie obejmuje składki zdrowotnej.
Składka zdrowotna a składki społeczne
Składka zdrowotna jest często potocznie wliczana do „ZUS-u”, ponieważ przedsiębiorca lub pracodawca rozlicza ją razem z innymi należnościami. Z punktu widzenia klasyfikacji ubezpieczeń nie jest jednak składką społeczną.
| Rodzaj należności | Do czego służy? | Czy jest składką społeczną? |
|---|---|---|
| Emerytalna, rentowa, chorobowa, wypadkowa | Ochrona emerytalna, rentowa, chorobowa i wypadkowa | Tak |
| Zdrowotna | Finansowanie publicznej opieki zdrowotnej | Nie |
| FP, FS, FGŚP | Finansowanie określonych zadań publicznych i ochrony roszczeń pracowniczych | Nie |
Podstawa i sposób obliczania składki zdrowotnej mogą różnić się od zasad stosowanych przy ubezpieczeniach społecznych. U pracownika składka zdrowotna jest co do zasady finansowana przez pracownika i pobierana przez pracodawcę z wynagrodzenia. U przedsiębiorcy jej wysokość zależy między innymi od formy opodatkowania oraz podstawy określonej w przepisach.
Czym są fundusze celowe?
Fundusze celowe są opłacane obok ubezpieczeń społecznych. Nie tworzą piątego rodzaju ubezpieczenia społecznego, lecz służą finansowaniu konkretnych zadań publicznych:
- Fundusz Pracy – wspiera między innymi działania związane z rynkiem pracy i pomocą osobom bezrobotnym,
- Fundusz Solidarnościowy – finansuje zadania związane ze wsparciem osób wymagających pomocy, w tym osób z niepełnosprawnościami,
- FGŚP – Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych chroni roszczenia pracowników w razie niewypłacalności pracodawcy.
W przypadku pracowników fundusze te są co do zasady finansowane przez pracodawcę, jeśli w danej sytuacji występuje obowiązek ich opłacania. Przedsiębiorca może podlegać innym zasadom, w tym zwolnieniom przy preferencyjnej podstawie wymiaru składek. Szczegółowe obowiązki zależą od rodzaju płatnika, podstawy wymiaru i sytuacji ubezpieczonego.
Składki społeczne – najważniejsze rozróżnienie
Najprościej zapamiętać, że składki społeczne obejmują wyłącznie ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe. Składka zdrowotna służy finansowaniu opieki zdrowotnej, a FP, FS i FGŚP są daninami na fundusze celowe. Wszystkie mogą pojawić się w rozliczeniu ZUS, ale pełnią różne funkcje i nie powinny być utożsamiane.
Przy ustalaniu obowiązku opłacania składek trzeba uwzględnić konkretny tytuł ubezpieczenia, rodzaj umowy, podstawę wymiaru oraz aktualne przepisy. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady księgowej ani prawnej.
