Orzeczenie o niepełnosprawności a praca

Orzeczenie o niepełnosprawności nie wyklucza zatrudnienia. Może natomiast dawać pracownikowi szczególne uprawnienia, między innymi krótszy czas pracy, dodatkową przerwę i – przy stopniu umiarkowanym lub znacznym – dodatkowy urlop. Pracodawca musi uwzględnić te zasady, a w określonych sytuacjach może korzystać ze wsparcia PFRON.

Czym jest orzeczenie o niepełnosprawności?

Status osoby niepełnosprawnej wynika z formalnego orzeczenia. Wydają je powiatowe lub miejskie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, a w drugiej instancji zespoły wojewódzkie. Odrębną kategorię stanowią orzeczenia ZUS o całkowitej albo częściowej niezdolności do pracy, które w określonych przypadkach także potwierdzają status osoby niepełnosprawnej.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności nie jest tym samym co stwierdzenie, że dana osoba nie może pracować. O zdolności do wykonywania konkretnej pracy decyduje przede wszystkim lekarz medycyny pracy, który ocenia stan zdrowia w odniesieniu do danego stanowiska.

W systemie orzecznictwa wyróżnia się trzy stopnie:

Znaczny stopień niepełnosprawności dotyczy osoby wymagającej stałej lub długotrwałej pomocy w pełnieniu ról społecznych. Sam stopień nie przekreśla możliwości zatrudnienia.
Umiarkowany stopień niepełnosprawności wiąże się z potrzebą czasowej albo częściowej pomocy, ale również może pozwalać na pracę po dostosowaniu stanowiska.
Lekki stopień niepełnosprawności oznacza istotne ograniczenie sprawności, które może być kompensowane między innymi przez sprzęt pomocniczy lub organizację pracy.

Nie należy utożsamiać orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z niezdolnością do jakiejkolwiek pracy. Orzeczenie ZUS służy przede wszystkim celom rentowym, natomiast orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności określa status i wskazania istotne także w zatrudnieniu.

Jakie uprawnienia daje orzeczenie w pracy?

Najważniejsze zasady wynikają z Ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z 27 sierpnia 1997 r. oraz z Kodeksu pracy. Uprawnienia pracownika zależą przede wszystkim od stopnia niepełnosprawności.

Stopień niepełnosprawności	Norma czasu pracy	Dodatkowy urlop	Przerwy
Lekki	Maksymalnie 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo	Brak dodatkowych 10 dni z tytułu samego lekkiego stopnia	Dodatkowe 15 minut na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek
Umiarkowany	Maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo	10 dni roboczych po nabyciu prawa do pierwszego urlopu	Dodatkowe 15 minut na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek
Znaczny	Maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo	10 dni roboczych po nabyciu prawa do pierwszego urlopu	Dodatkowe 15 minut na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek

Czy krótszy czas pracy oznacza niższą pensję?

Nie. Skrócone normy czasu pracy nie mogą powodować obniżenia stałego miesięcznego wynagrodzenia. Jeżeli pensja jest określona stawką godzinową, stawka zasadnicza powinna zostać odpowiednio podwyższona, aby zachować dotychczasowy poziom wynagrodzenia w proporcji wynikającej ze zmiany normy czasu pracy.

Pracownikowi z orzeczeniem przysługuje też dodatkowa, 15-minutowa przerwa wliczana do czasu pracy. Jeżeli pracuje co najmniej sześć godzin na dobę, ma również ogólną przerwę wynikającą z Kodeksu pracy. W praktyce może więc korzystać z dwóch przerw wliczanych do czasu pracy.

Praca w nocy i nadgodziny

Co do zasady osoba niepełnosprawna nie może pracować w porze nocnej ani w godzinach nadliczbowych. Dotyczy to zarówno lekkiego, jak i umiarkowanego oraz znacznego stopnia niepełnosprawności. Sama zgoda pracownika nie wystarcza, aby pominąć ten zakaz.

Wyjątki obejmują pracę przy pilnowaniu oraz sytuację, w której na wniosek pracownika lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne, a w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad pracownikiem, wyrazi zgodę na stosowanie zwykłych norm czasu pracy. Ocena lekarza medycyny pracy pozostaje decydująca dla dopuszczenia do konkretnego stanowiska.

Dodatkowy urlop i zwolnienia od pracy

Osoba ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności może uzyskać 10 dni roboczych dodatkowego urlopu wypoczynkowego w roku. Pierwsze prawo do tego urlopu powstaje po przepracowaniu roku od dnia zaliczenia do jednego z tych stopni. Uprawnienie może nie przysługiwać, gdy pracownik ma już urlop w wymiarze przekraczającym 26 dni albo korzysta z urlopu dodatkowego na podstawie innych przepisów.

Pracownik z umiarkowanym lub znacznym stopniem może także otrzymać zwolnienie od pracy z zachowaniem wynagrodzenia. Dotyczy ono między innymi:

udziału w turnusie rehabilitacyjnym, maksymalnie do 21 dni roboczych i nie częściej niż raz w roku,
wykonania badań specjalistycznych lub zabiegów leczniczych i usprawniających,
uzyskania albo naprawy zaopatrzenia ortopedycznego, jeśli nie da się wykonać tych czynności poza godzinami pracy.

Urlop dodatkowy i zwolnienie na turnus rehabilitacyjny nie zawsze można wykorzystywać niezależnie. W danym roku skorzystanie z 21 dni na turnus może wyłączyć możliwość wykorzystania 10 dni dodatkowego urlopu.

Orzeczenie daje określone uprawnienia, ale nie zastępuje oceny lekarza medycyny pracy. To lekarz stwierdza, czy pracownik może wykonywać obowiązki na konkretnym stanowisku.

Co zrobić po uzyskaniu orzeczenia?

Ujawnienie orzeczenia pracodawcy jest dobrowolne, ale bez przekazania dokumentu kadrom pracownik zwykle nie będzie mógł skorzystać z uprawnień wynikających z ustawy. Procedura może wyglądać następująco:

Przekaż aktualne orzeczenie do działu kadr lub osobie odpowiedzialnej za dokumentację pracowniczą.
Ustal, od kiedy pracodawca zastosuje właściwe normy czasu pracy i pozostałe uprawnienia.
W razie potrzeby omów z pracodawcą dostosowanie stanowiska, narzędzi, organizacji pracy albo sposobu komunikacji.
Skonsultuj ograniczenia i możliwość wykonywania obowiązków z lekarzem medycyny pracy.
Ustal zasady korzystania z dodatkowych przerw, urlopu i zwolnień związanych z rehabilitacją.

Pracodawca powinien dostosować stanowisko i miejsce pracy do potrzeb wynikających z niepełnosprawności. Może to oznaczać modyfikację przestrzeni, narzędzi, oświetlenia, oprogramowania lub organizacji zadań. Przy stopniu umiarkowanym lub znacznym zatrudnienie na otwartym rynku pracy jest możliwe, jeżeli stanowisko zostanie przystosowane albo praca będzie wykonywana w formie zdalnej, gdy pozwala na to jej charakter.

Co zyskuje pracodawca, zatrudniając osobę z orzeczeniem?

Zatrudnienie osoby niepełnosprawnej wiąże się z obowiązkami, ale może też dawać pracodawcy dostęp do instrumentów finansowanych przez PFRON. Konkretne warunki zależą między innymi od rodzaju pracodawcy, statusu pracownika, wymiaru etatu i spełnienia wymogów formalnych. Kwoty dofinansowań zmieniają się, dlatego przed złożeniem wniosku trzeba sprawdzić aktualne zasady PFRON.

Do najczęściej wykorzystywanych form wsparcia należą:

miesięczne dofinansowanie do wynagrodzenia pracownika ujętego w ewidencji PFRON,
refundacja kosztów przystosowania lub wyposażenia stanowiska pracy,
zwrot kosztów szkolenia pracownika albo osoby pomagającej mu w pracy,
refundacja części kosztów zatrudnienia lub składek na ubezpieczenia społeczne w przypadkach przewidzianych przepisami.

Pracodawca zatrudniający co najmniej 25 osób może także zmniejszyć obowiązkową wpłatę na PFRON, jeżeli osiąga wymagany wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Zatrudnienie nie może być jednak traktowane wyłącznie jako sposób na uzyskanie dopłaty. Stanowisko musi odpowiadać kwalifikacjom pracownika, jego możliwościom zdrowotnym i zasadom bezpieczeństwa.

Poza wsparciem finansowym zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami pomaga tworzyć środowisko pracy oparte na równości i włączeniu. Najlepsze rezultaty daje indywidualne ustalenie potrzeb, bez ujawniania zespołowi informacji medycznych, które nie są konieczne do organizacji pracy.

Wsparcie dla osób szukających pracy

Osoba z orzeczeniem może szukać zatrudnienia na otwartym rynku pracy, w zakładzie pracy chronionej albo korzystać z pomocy powiatowego urzędu pracy. W zależności od statusu i sytuacji świadczeniowej dostępne są między innymi:

pośrednictwo pracy i doradztwo zawodowe,
szkolenia, staże i studia podyplomowe,
badania lekarskie lub psychologiczne związane z podjęciem pracy,
instrumenty finansowane ze środków PFRON, w tym wsparcie dla osoby rozpoczynającej działalność.

Możliwość skorzystania z konkretnej formy pomocy zależy od statusu w urzędzie pracy, posiadanego orzeczenia oraz aktualnych warunków programu. Informacji udziela właściwy powiatowy urząd pracy.

Orzeczenie a własna działalność gospodarcza

Osoba z niepełnosprawnością może prowadzić działalność gospodarczą. W określonych warunkach PFRON refunduje część obowiązkowych składek emerytalnych i rentowych. Wysokość refundacji zależy od stopnia niepełnosprawności, a podstawowym warunkiem jest terminowe opłacenie składek i złożenie wymaganych dokumentów.

Możliwe jest także uzyskanie wsparcia na rozpoczęcie działalności gospodarczej, działalności rolniczej albo wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej. Ponieważ zasady i wysokość pomocy mogą się zmieniać, wniosek należy przygotować według aktualnych wytycznych PFRON lub urzędu pracy.