Fgśp a umowa zlecenie – jakie prawa ma zleceniobiorca?

Przy umowie zlecenia składka na FGŚP jest należna, gdy zleceniobiorca podlega z tego tytułu obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym – wtedy zyskuje on realne prawo do świadczeń z funduszu w razie niewypłacalności zleceniodawcy. Zleceniobiorca nie finansuje tej składki z własnej kieszeni, ale ma status „pracownika” na potrzeby ochrony swoich roszczeń. Jeśli chcesz świadomie korzystać z tych praw i sprawdzić, czy Twoja umowa zlecenia daje Ci ochronę FGŚP, warto poznać kilka prostych zasad opisanych niżej.

Czym jest FGŚP przy umowie zlecenia?

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych to państwowy fundusz celowy tworzony po to, aby wypłacać wynagrodzenia i inne należności, gdy pracodawca lub zleceniodawca staje się niewypłacalny. Zasady jego działania opisuje Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy – w szczególności art. 9b, 9c, 10 i 29. Składkę nalicza się w wysokości 0,10% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, bez rocznego limitu. Płatnikiem jest podmiot zatrudniający, a składkę pobiera i przekazuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Ta sama ustawa w art. 10 wskazuje, że na potrzeby tego funduszu „pracownikiem” jest nie tylko osoba na etacie, lecz także wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej czy innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu – jeśli z tego tytułu podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Jednocześnie z tej definicji wprost wyłączono osoby wykonujące pracę jako pomoc domowa zatrudniona przez osobę fizyczną; nawet jeśli mają umowę zlecenia, nie są one osobami zatrudnionymi w rozumieniu ustawy o FGŚP i nie korzystają z ochrony funduszu.

Jeżeli zleceniobiorca podlega z umowy zlecenia obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, to na gruncie ustawy o FGŚP jest traktowany jak pracownik i ma prawo do ochrony swoich roszczeń – z wyjątkiem pomocy domowej zatrudnionej przez osobę fizyczną.

Kiedy zleceniobiorca jest objęty ochroną FGŚP?

Ochrona z funduszu nie pojawia się przy każdej umowie zleceniu. Liczą się dwa podstawowe warunki: tytuł do ubezpieczeń oraz sposób zgłoszenia do ZUS.

Obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe?

Warunek podstawowy jest prosty: od umowy zlecenia muszą być naliczane obowiązkowe składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. To oznacza, że zleceniobiorca nie może być zgłoszony wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego (np. na formularzu ZUS ZZA) ani objęty ubezpieczeniami emerytalno‑rentowymi jedynie dobrowolnie. Jeżeli zlecenie stanowi jedyny tytuł do ubezpieczeń i przekracza wymagane minimum, ubezpieczenia są obligatoryjne – a wraz z nimi pojawia się obowiązek składki na FGŚP.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy zleceniobiorca ma pełnoetatową umowę o pracę w innej firmie z wynagrodzeniem co najmniej równym minimalnemu wynagrodzeniu za pracę. Wtedy zlecenie może być jedynie tytułem do dobrowolnych składek emerytalnych i rentowych. Jeśli zleceniodawca zgłosi taką osobę tylko do ubezpieczenia zdrowotnego, składka na FGŚP od tego zlecenia nie powstanie.

Czy wysokość wynagrodzenia z umowy zlecenia ma znaczenie?

Przy Funduszu Pracy warunek minimalnego wynagrodzenia jest decydujący – art. 104 ust. 1 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy wymaga, aby podstawa wymiaru składek emerytalno‑rentowych w przeliczeniu na miesiąc wynosiła co najmniej płacę minimalną. W przypadku FGŚP jest inaczej. Art. 29 ust. 1 ustawy o FGŚP stanowi, że składkę na FGŚP nalicza się od każdej kwoty stanowiącej podstawę wymiaru składek emerytalnych i rentowych, bez minimalnego progu.

Oznacza to, że nawet wynagrodzenie zlecenia na poziomie 100 zł, jeśli jest objęte obowiązkowymi składkami emerytalno‑rentowymi, daje zleceniobiorcy ochronę FGŚP. Wysokość ochrony będzie oczywiście proporcjonalna do zarobków, ale sam fakt jej istnienia nie zależy od osiągnięcia płacy minimalnej.

Jak ustala się podstawę wymiaru składki na FGŚP?

Podstawa wymiaru składki na FGŚP co do zasady pokrywa się z podstawą wymiaru składek emerytalnych i rentowych, ale warto wiedzieć, co się na nią składa.

• Szeroka definicja przychodu – uwzględnia się nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, lecz także wszelkie otrzymane lub postawione do dyspozycji pieniądze i wartości pieniężne (dodatki, premie, ryczałty, zwroty kosztów o charakterze przychodowym) oraz wartość świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Jeżeli od danego składnika naliczane są obowiązkowe składki emerytalne i rentowe, automatycznie wchodzi on do podstawy FGŚP.
• Wynagrodzenie określone inaczej niż kwotowo lub prowizyjnie – jeżeli w umowie zlecenia nie wskazano odpłatności w formie konkretnej kwoty, stawki godzinowej, akordowej ani prowizji, podstawę wymiaru składki stanowi kwota zadeklarowana przez płatnika, przy czym nie może być ona niższa od minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w danym okresie.
• Świadczenia i zasiłki jako podstawa – dla osób uprawnionych do pobierania zasiłku macierzyńskiego, świadczenia pielęgnacyjnego, świadczenia lub zasiłku socjalnego czy świadczenia szkoleniowego, podstawę wymiaru składki na FGŚP stanowi kwota tych zasiłków lub świadczeń, jeśli od nich naliczane są składki emerytalne i rentowe.

Jakie prawa ma zleceniobiorca wobec FGŚP?

Skoro umowa zlecenia może dawać status pracownika na potrzeby FGŚP, naturalnie pojawia się pytanie: jakie realne uprawnienia wynikają z tego dla zleceniobiorcy?

Prawo do świadczeń przy niewypłacalności zleceniodawcy

Najważniejszym uprawnieniem jest możliwość otrzymania środków, gdy zleceniodawca staje się niewypłacalny. Niewypłacalność – rozumiana według ustawy jako upadłość, otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego lub inne wskazane sytuacje – musi zostać stwierdzona przez sąd. Dopiero wtedy otwiera się droga do wypłat. Ze środków funduszu mogą być zaspokajane m.in.:

• zaległe wynagrodzenia za pracę wykonaną na podstawie umowy zlecenia,
• ekwiwalenty i inne świadczenia pieniężne wynikające z przepisów,
• odszkodowania należne w związku z rozwiązaniem stosunku zatrudnienia w okresie niewypłacalności,
• składki na ubezpieczenia społeczne należne od wypłacanych kwot.

Zleceniobiorca nie składa wniosku bezpośrednio do FGŚP – robi to wyznaczony podmiot (np. syndyk, zarządca lub sam pracodawca/zleceniodawca w określonych sytuacjach). Mimo tego to właśnie jego roszczenia są przedmiotem ochrony i to jemu przysługuje wypłata, jeśli zostały spełnione wszystkie warunki formalne. Od dnia ogłoszenia niewypłacalności w rozumieniu ustawy płatnik zostaje też zwolniony z dalszego opłacania składek na FGŚP, co nie wpływa na już nabyte prawa zleceniobiorców.

Dla zleceniobiorcy największą wartością FGŚP jest to, że w razie upadłości zleceniodawcy może odzyskać przynajmniej część należnego wynagrodzenia, nawet gdy firma nie ma już środków na koncie.

Prawo do tego, by składkę finansował zleceniodawca

Składka na FGŚP – podobnie jak składka na Fundusz Pracy – jest finansowana w całości przez pracodawcę lub zleceniodawcę. Zleceniobiorca nie ponosi jej ciężaru ekonomicznego, nie może więc zostać obciążony potrąceniem tej składki z wynagrodzenia. Z punktu widzenia osoby wykonującej zlecenie wysokość świadczenia „na rękę” nie powinna zależeć od faktu, czy składka na fundusz jest należna.

Jeśli w umowie wskazano wynagrodzenie brutto, to jedynymi potrąceniami, które realnie obniżają kwotę netto zleceniobiorcy, są składki na jego ubezpieczenia społeczne (gdy są obowiązkowe lub dobrowolne), ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczka na podatek. Składka na FGŚP pozostaje po stronie zleceniodawcy jako koszt zatrudnienia.

Prawo do informacji i weryfikacji rozliczeń

Osoba wykonująca umowę zlecenia może oczekiwać jasnej informacji, do jakich ubezpieczeń zgłosił ją zleceniodawca i od jakiej kwoty naliczane są składki. Ma także prawo wglądu do imiennych raportów przekazywanych do ZUS i do korekty, jeżeli dane są nieprawidłowe. W praktyce warto sprawdzić, czy tytułem do ubezpieczeń jest „umowa zlecenia” i czy wykazano podstawę do składek emerytalnych i rentowych – to automatycznie oznacza obowiązek składki na FGŚP (chyba że zastosowanie ma jedno z ustawowych zwolnień).

Wiek, status bezrobotnego i inne ulgi – co zmieniają dla zleceniobiorcy?

Ustawa o FGŚP (art. 9b i 9c) przewiduje liczne zwolnienia ze składek, które pierwotnie kojarzono głównie z etatowymi pracownikami, ale w praktyce obejmują także osoby uznawane w art. 10 za pracowników, w tym zleceniobiorców. Dotyczą one m.in. wieku, niepełnosprawności czy szczególnej sytuacji na rynku pracy.

Podstawowy wiekowy wyjątek stanowi art. 9b ust. 2: nie opłaca się składki na FGŚP za kobiety, które ukończyły 55 lat, i mężczyzn, którzy ukończyli 60 lat, o ile mówimy o osobach objętych obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. To zwolnienie obejmuje także zleceniobiorców, bo ustawa traktuje ich jako pracowników w rozumieniu art. 10. W efekcie starszy zleceniobiorca zachowuje ochronę z funduszu, ale zleceniodawca nie płaci już składki.

Dodatkowo, jeżeli zleceniobiorca:

• posiada orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – jest całkowicie i bezterminowo zwolniony z obowiązku opłacania za niego składek na FGŚP. Zleceniodawca nie ponosi wydatku na ten fundusz, ale ochrona roszczeń zleceniobiorcy nadal funkcjonuje;
• powrócił do pracy po urlopie macierzyńskim, na warunkach urlopu macierzyńskiego, rodzicielskim lub wychowawczym – zleceniodawca jest zwolniony z opłacania za taką osobę składek na FGŚP przez 36 miesięcy, licząc od pierwszego miesiąca po powrocie do pracy lub do wykonywania zlecenia;
• został skierowany do pracy przez Powiatowy Urząd Pracy jako bezrobotny, który nie ukończył 30. roku życia – zleceniodawca nie opłaca składek na FGŚP przez 12 miesięcy, od pierwszego miesiąca po zawarciu umowy zlecenia.

Wszystkie te preferencje nie odbierają zleceniobiorcy statusu osoby chronionej – zmniejszają jedynie koszt zatrudnienia po stronie zleceniodawcy.

Kiedy zleceniodawca nie płaci FGŚP od umowy zlecenia?

Brak składki nie zawsze jest błędem po stronie płatnika. Ustawa przewiduje kilka sytuacji, w których zleceniodawca nie ma takiego obowiązku, choć nadal zatrudnia na umowie zlecenia.

Dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe

Składka na FGŚP jest ściśle powiązana z obowiązkowym charakterem ubezpieczeń. Jeśli zleceniobiorca podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym dobrowolnie – np. dlatego, że z tytułu innej pracy ma już pełne obowiązkowe składki – to zleceniodawca nie nalicza od zlecenia funduszu. Dotyczy to także sytuacji, gdy dana osoba jest zgłoszona wyłącznie na druku ZUS ZZA, czyli tylko do ubezpieczenia zdrowotnego. W takich układach umowa zlecenia nie generuje obowiązku FGŚP.

Wiek 55/60 lat, niepełnosprawność i szczególne grupy na rynku pracy

Jak już wspomniano, art. 9b ust. 2 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych zwalnia zleceniodawcę z opłacania składki na fundusz za kobiety po ukończeniu 55 lat i mężczyzn po ukończeniu 60 lat. Zwolnienie obejmuje każdy tytuł, z którego dana osoba jest „pracownikiem” w rozumieniu art. 10, a więc również umowę zlecenia z obowiązkowymi składkami emerytalno‑rentowymi.

Dodatkowo składki na FGŚP nie opłaca się m.in. za:

• zleceniobiorców z orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,
• osoby powracające do pracy lub wykonywania zlecenia po urlopach macierzyńskich, rodzicielskich czy wychowawczych – przez 36 miesięcy od powrotu,
• zleceniobiorców poniżej 30. roku życia, skierowanych do pracy przez PUP jako bezrobotni – przez 12 miesięcy od zawarcia umowy.

W każdym z tych przypadków warunkiem jest istnienie obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych i rentowych; zwolnienie obejmuje wyłącznie samą składkę na FGŚP.

Kilka tytułów do ubezpieczeń i niski przychód

W przypadku funduszu gwarantowanych świadczeń próg przychodowy nie istnieje, ale może się zdarzyć, że zlecenie nie jest tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych i rentowych właśnie dlatego, że dana osoba ma już inną aktywność zawodową. Jeżeli ktoś pracuje na pełny etat z pensją co najmniej równą minimalnemu wynagrodzeniu, to zlecenie może być całkowicie poza ubezpieczeniami społecznymi. Wtedy nie ma ani składek emerytalno‑rentowych, ani składki na FGŚP od tej umowy.

Wyłączenie pomocy domowej

Osobną kategorią są osoby wykonujące pracę jako pomoc domowa zatrudniona przez osobę fizyczną. Ustawa o FGŚP wprost wyłącza je z definicji osoby zatrudnionej. Skutkuje to tym, że niezależnie od tego, czy od ich wynagrodzenia są opłacane składki emerytalne i rentowe, nie powstaje obowiązek zapłaty składki na FGŚP, a same nie korzystają z ochrony tego funduszu.

Jak w praktyce sprawdzić, czy od zlecenia należy się FGŚP?

Osoba wykonująca zlecenie może w kilku krokach samodzielnie ocenić, czy jej umowa powinna być objęta ochroną funduszu:

1. Sprawdź, czy zlecenie jest Twoim jedynym tytułem do ubezpieczeń społecznych lub czy inne zatrudnienie nie daje już pełnych obowiązkowych składek.
2. Ustal, czy zleceniodawca zgłosił Cię w ZUS do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, czy tylko zdrowotnego.
3. Zobacz, jaka kwota została przyjęta jako podstawa wymiaru składek emerytalno‑rentowych – od niej liczy się 0,10% na FGŚP.
4. Porównaj swój wiek z granicami 55 lat (kobieta) lub 60 lat (mężczyzna), bo po ich przekroczeniu zleceniodawca przestaje płacić składkę, choć ochrona z funduszu pozostaje.
5. Sprawdź, czy nie należysz do kategorii objętych zwolneniem (np. osoba z niepełnosprawnością, młody bezrobotny skierowany przez PUP, osoba powracająca z urlopu rodzicielskiego) – wtedy składka może nie być opłacana, ale Twoje roszczenia nadal są chronione.

Dla lepszego uporządkowania tematu warto zestawić zasady trzech funduszy, które często pojawiają się obok siebie przy umowie zlecenia:

Obowiązki różnych płatników i terminy rozliczeń z ZUS

Obowiązek opłacania składek na FGŚP dotyczy nie tylko typowych pracodawców krajowych, ale również podmiotów zagranicznych działających w Polsce. Do płatników należą m.in. oddziały banków zagranicznych, oddziały instytucji kredytowych, oddziały zagranicznych zakładów ubezpieczeń oraz przedstawicielstwa przedsiębiorców zagranicznych, jeżeli zatrudniają osoby objęte obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi.

Terminy opłacania składek na FGŚP są zróżnicowane w zależności od kategorii płatnika i odpowiadają terminom składek ZUS:

• do 5. dnia następnego miesiąca – jednostki budżetowe i samorządowe,
• do 15. dnia następnego miesiąca – płatnicy posiadający osobowość prawną (np. spółki z o.o., spółdzielnie),
• do 20. dnia następnego miesiąca – pozostali płatnicy (np. osoby fizyczne prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą).

Jeżeli ostatni dzień przewidziany na dokonanie wpłaty przypada w sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy, termin uregulowania składek automatycznie przesuwa się na pierwszy następny dzień roboczy.

Konsekwencje braku wpłat i sankcje

W 2026 roku nadal obowiązuje zasada, że stopa procentowa składki na FGŚP wynosi 0,10% podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a jej wysokość jest co roku potwierdzana w ustawie budżetowej. ZUS po rozliczeniu składek ma obowiązek przekazać je na rachunek funduszu nie później niż w ciągu trzech dni roboczych, a każde opóźnienie rodzi po stronie zakładu obowiązek zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie.

Niedochowanie terminów po stronie płatnika (pracodawcy lub zleceniodawcy) również nie pozostaje bez konsekwencji. Nieopłacenie składek w terminie skutkuje naliczaniem odsetek za zwłokę od dnia następującego po dniu, w którym składka powinna zostać zapłacona. W razie kontroli ZUS może dodatkowo nałożyć na nierzetelnego płatnika kary pieniężne oraz opłatę dodatkową za uporczywe lub rażące naruszanie obowiązków w zakresie opłacania składek, w tym składki na FGŚP.

FGŚP przy umowach zlecenia – perspektywa zmian

Na kształt obowiązków związanych z FGŚP wpływają również planowane reformy systemu ubezpieczeń społecznych. W ramach Krajowego Planu Odbudowy (KPO) przewiduje się objęcie wszystkich umów cywilnoprawnych (z wyjątkiem umów o dzieło oraz umów ze studentami i uczniami do 26. roku życia) obowiązkowymi składkami na ubezpieczenia społeczne. Wprowadzenie takich rozwiązań oznaczałoby, że niemal każda umowa zlecenia na rynku stałaby się tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnych i rentowych, a więc w praktyce prawie zawsze rodziłaby obowiązek opłacania składki na FGŚP (z zastrzeżeniem ustawowych zwolnień i wyłączeń).

Istotny jest również kontekst płacowy. Prognozowane przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto na 2025 r. na poziomie ok. 8 673 zł oznacza rosnące podstawy wymiaru składek w sektorze przedsiębiorstw. Wraz ze wzrostem wynagrodzeń zwiększa się nominalna wysokość składek na ubezpieczenia społeczne oraz na FGŚP, a tym samym – potencjalny poziom ochrony roszczeń zleceniobiorców w razie niewypłacalności podmiotów zlecających.

Jeżeli jako zleceniobiorca widzisz na swoim raporcie ZUS obowiązkowe składki emerytalno‑rentowe z umowy zlecenia, możesz oczekiwać, że od tej samej podstawy zleceniodawca zapłaci składkę na FGŚP, a Twoje roszczenia będą chronione w razie jego niewypłacalności. To nie jest przywilej – to Twoje prawo wynikające wprost z ustawy.