Choroba zawodowa to schorzenie ujęte w oficjalnym wykazie, którego powstanie zostało bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem powiązane z warunkami pracy. Do jej stwierdzenia potrzebne są dwa elementy: obecność choroby w wykazie oraz udokumentowany związek przyczynowy między narażeniem zawodowym a stanem zdrowia.
Co to jest choroba zawodowa?
Choroba zawodowa jest pojęciem prawnym, a nie tylko medycznym. Zgodnie z art. 2351 Kodeksu pracy chodzi o chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli ocena warunków pracy pozwala stwierdzić, że została spowodowana działaniem szkodliwych czynników występujących w środowisku pracy albo sposobem wykonywania pracy.
Wykaz stanowi załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych. Oznacza to, że samo rozpoznanie określonego schorzenia nie wystarcza. Konieczne jest także wykazanie narażenia zawodowego, czyli kontaktu z czynnikiem szkodliwym albo wykonywania pracy w sposób, który mógł doprowadzić do powstania choroby.
Rozpoznanie może nastąpić w czasie zatrudnienia lub po jego zakończeniu. W drugim przypadku udokumentowane objawy muszą pojawić się w okresie wskazanym dla danej choroby w wykazie. Okresy te są różne i zależą od konkretnego schorzenia.
Jakie choroby mogą mieć związek z pracą?
Wykaz obejmuje wiele jednostek chorobowych. Dla uporządkowania można je podzielić na kilka grup:
| Grupa chorób | Przykłady | Czynnik sprawczy |
|---|---|---|
| Układ mięśniowo-szkieletowy | Choroby przeciążeniowe, wybrane uszkodzenia ścięgien i nerwów | Powtarzalne ruchy, wysiłek fizyczny, wymuszona pozycja ciała |
| Układ oddechowy | Pylice płuc, astma zawodowa | Pyły, gazy, aerozole i inne substancje wdychane w pracy |
| Skóra | Kontaktowe zapalenie skóry, choroby alergiczne | Substancje drażniące i uczulające |
| Czynniki chemiczne | Zatrucia i uszkodzenia narządów | Kontakt z substancjami toksycznymi, w tym metalami lub rozpuszczalnikami |
| Czynniki biologiczne | Choroby zakaźne i pasożytnicze | Kontakt z drobnoustrojami, materiałem biologicznym lub zakażonymi osobami |
Przykład schorzenia lub objawu nie przesądza jeszcze o uznaniu choroby za zawodową. Decydują ustalenia medyczne oraz wyniki oceny warunków pracy, w tym rodzaj czynnika, czas i sposób narażenia oraz charakter wykonywanych czynności.
Co zrobić przy podejrzeniu choroby zawodowej?
Podejrzenie może zgłosić pracodawca, lekarz właściwy do rozpoznania choroby zawodowej, pracownik albo były pracownik. Osoba aktualnie zatrudniona dokonuje zgłoszenia za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nią profilaktyczną opiekę zdrowotną. Były pracownik może zgłosić podejrzenie bezpośrednio do właściwych organów.
Procedura obejmuje kilka etapów:
- Zgłoszenie podejrzenia – zgłoszenie kieruje się do właściwego państwowego inspektora sanitarnego oraz, w określonych przypadkach, do właściwego okręgowego inspektora pracy. Właściwość ustala się przede wszystkim według miejsca wykonywania pracy lub ostatniego narażenia zawodowego.
- Ocena narażenia zawodowego – Państwowa Inspekcja Sanitarna wszczyna postępowanie, analizuje warunki pracy i sporządza kartę oceny narażenia zawodowego. Dokument opisuje między innymi występujące czynniki, czas kontaktu z nimi oraz sposób wykonywania pracy.
- Badania w jednostce orzeczniczej I stopnia – inspektor sanitarny przekazuje kartę oceny narażenia wraz ze skierowaniem do właściwej jednostki, na przykład poradni chorób zawodowych wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy. Lekarz analizuje dokumentację medyczną i zawodową oraz przeprowadza niezbędne badania.
- Orzeczenie lekarskie – lekarz orzecznik wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania. Od orzeczenia I stopnia można wystąpić o ponowne badanie przez jednostkę orzeczniczą II stopnia, w tym Instytut Medycyny Pracy im. prof. Jerzego Nofera w Łodzi.
- Decyzja administracyjna – właściwy państwowy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia. Decyzja opiera się na całym materiale dowodowym, zwłaszcza na orzeczeniu lekarskim i dokumentacji narażenia.
W przypadku ostrego przebiegu choroby lub podejrzenia, że choroba zawodowa była przyczyną śmierci pracownika, zgłoszenie powinno zostać przekazane także telefonicznie, niezwłocznie po powzięciu podejrzenia.
Terminy mają znaczenie. Na wystąpienie o ponowne badanie po orzeczeniu lekarskim pracownik ma 14 dni od otrzymania orzeczenia. Od decyzji wydanej w pierwszej instancji pracownik lub pracodawca również może odwołać się w terminie 14 dni. Po wyczerpaniu administracyjnego toku odwoławczego możliwe jest złożenie skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego, co do zasady w terminie 30 dni od doręczenia decyzji.
Jakie świadczenia może uzyskać pracownik?
Ostateczne stwierdzenie choroby zawodowej może otworzyć drogę do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Ich przyznanie zależy od spełnienia warunków określonych w przepisach oraz od ustaleń dotyczących stanu zdrowia pracownika:
- Zasiłek chorobowy z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą zawodową.
- Świadczenie rehabilitacyjne, gdy dalsze leczenie lub rehabilitacja rokują odzyskanie zdolności do pracy.
- Renta z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli choroba powoduje odpowiednią niezdolność ocenioną przez lekarza.
- Jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, po spełnieniu ustawowych przesłanek.
Pracodawca powinien także analizować przyczyny choroby, usuwać czynniki szkodliwe i realizować zalecenia dotyczące dalszego zatrudnienia, jeżeli praca na dotychczasowym stanowisku mogłaby pogorszyć stan zdrowia.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani medycznej. W sprawie konkretnego przypadku znaczenie mają dokumentacja medyczna, warunki zatrudnienia, ocena narażenia i aktualne przepisy.
Najważniejsze jest rozdzielenie dwóch kwestii: rozpoznania medycznego oraz formalnego stwierdzenia choroby zawodowej. Dopiero choroba ujęta w wykazie i powiązana z udokumentowanym narażeniem zawodowym może zostać uznana w przewidzianej prawem procedurze.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani medycznej. W indywidualnej sprawie należy skonsultować się z lekarzem medycyny pracy, właściwym organem Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub profesjonalnym pełnomocnikiem.
